Een geniale speler. Maar zijn nukken blijven onderbelicht

FOTO BERT VERHOEFF/ANEFO/NATIONAAL ARCHIEF 

Cruijff in het oude Ajax-stadion De Meer, 1971. Links collega-aanvaller Dick van Dijk.

Een nieuwe documentaire toont Johan Cruijff als geniale speler, warme familieman, onnavolgbare analist en onruststoker. Zijn typische staaltjes van karaktermoord komen minder aan bod. 

„Ik moest van Johan iedereen in een pak wantrouwen.”

   - Wim Jonk

«Hij zat te veel op mijn huid»

   - Frank Rijkaard oud-voetballer over 

     toenmalig Ajax-trainer Johan Cruijff

21 Mar 2026 - NRC

AMSTERDAM DOCUMENTAIRE JOHAN CRUIJFF 

Jaap Bloembergen

Een eeuwige rebel, een onbegrepen genie ook, zo herinneren we ons Johan Cruijff die komende dinsdag tien jaar geleden overleed aan kanker. Wat hij logisch vond, was dat niet voor de gewone sterveling. Hij leek het vaak met opzet te doen, verwarring stichten. „Als ik zou willen dat ze het begrijpen, zou ik het wel anders uitleggen”, is een van de vele citaten in de naar het Engels vertaalde documentaire die deze zaterdag in de Johan Cruijff Arena wordt getoond en vanaf zondag in vier delen bij de NOS is te zien.

FOTO ANP - Cruijff in een karakteristieke pose 

begin jaren 70 in het Olympisch Stadion.

We volgen het orakel uit Betondorp vanaf zijn jeugd – de zoon van de schoonmaakster in stadion De Meer debuteert op zijn zeventiende in Ajax 1 – tot een paar weken voor zijn dood, als hij zijn strijd tegen kanker lijkt te hebben opgegeven. Hij klaagt dat hij een golfballetje dubbel ziet. We horen hem jammerend medicijnen slikken, aangereikt door zijn vrouw Danny. Over de naderende, vroegtijdige dood is de pas 68-jarige Cruijff realistisch. „Ik heb drie levens in één geleid, fantastisch toch?”

Zoon Jordi vertelt hoe zijn vader de doodsstrijd met zijn familie heeft gedeeld. „Hij zei: ‘ik heb goed nieuws, ze hebben een nieuwe tumor ontdekt en als ze hem níet vinden, kunnen ze me ook niet behandelen’.”

Het zijn unieke geluidsopnamen in een voor Cruijff-insiders verder niet heel verrassende productie. ‘Zoals je hem nog nooit eerder hebt gezien’, luidt de ronkende spoiler. In werkelijkheid komen bijna alle bekende beelden en uitspraken langs. Maar voor de jonge en/of buitenlandse voetballiefhebbers die minder bekend zijn met Cruijff, de geniale speler en trainer, de warme familieman, de onnavolgbare analist, de ruziemaker en onruststoker, is de documentaire ongetwijfeld een eyeopener.

Minder originele invalshoek

De Oscarwinnende Britse producent James Gay-reeves, die eerder sportfilms maakte over voetballer Diego Maradona en autocoureur Ayrton Senna, heeft gekozen voor een minder originele invalshoek dan de Amsterdamse regisseur Ramon Gieling in 2004 met zijn schitterende En un momento dado. Daarin leggen Catalaanse koks, vissers en artsen gepassioneerd uit hoe ze Cruijffs totaalvoetbal toepassen in hun vakgebied. Die titel verwijst naar Cruijffs letterlijke vertaling van ‘op een gegeven moment’ die hij decennialang bezigde. Zoals ook zijn oefenvorm ‘rondo’ het Spaanse woordenboek heeft gehaald.

Ook in deze documentaire blijkt Cruijffs populariteit in Catalonië groter dan in Amsterdam en omstreken. In Nederland wordt hij geldwolf en landverrader genoemd, wanneer hij Ajax in de nazomer van 1973 verlaat voor FC Barcelona. Hij voelt zich verraden omdat hij na een geheime stemming (8-7 voor zijn maatje Piet Keizer) de aanvoerdersband heeft moeten inleveren. Hij belt zijn schoonvader en zaakwaarnemer Cor Coster, die kan zijn miljoenencontract voorbereiden. Met Ajax gaat het na zijn vertrek snel bergafwaarts.

Geen geldwolf maar verlosser

In Barcelona is hij geen geldwolf of verrader, maar de verlosser: El Salvador. De club heeft veertien jaar lang geen prijs gewonnen, voetbalt in de schaduw van Real Madrid, het speeltje van de in Catalonië gehate dictator Franco. Onder toeziend oog van de generalissimo op de eretribune wordt Real op een februariavond in Madrid met 5-0 vernederd door Cruijff en co. Een paar dagen eerder is Danny in Johans bijzijn via een keizersnee bevallen van hun zoon Jordi. Trainer/buurman Rinus Michels heeft met het oog op de clásico aangedrongen op een spoedbevalling. Johan ondervindt bij de burgerlijke stand veel tegenwerking als hij de jongensnaam doorgeeft, want Jordi is beschermheilige in het opstandige Catalonië en daarom verboden in Spanje.

Voor de Cruijffs wordt morrend een uitzondering gemaakt.

Bij de supporters kan hij nu helemaal niet meer stuk. Hij helpt Barcelona aan de landstitel, de socios zijn tot tranen geroerd. In de zomer van 1974 is hij ook de grote ster op het WK in Westduitsland, maar juist in de finale tegen het gastland stelt hij teleur. Tot aan zijn dood – ook in de geluidsopname met Danny – herhaalt hij op onnavolgbare wijze dat Oranjes totaalvoetbal juist door de verloren eindstrijd niet vergeten is. „Er is nooit een team geweest dat zoveel teweeg heeft gebracht door de finale te verliezen.” En: „Je had kunnen winnen, maar dat is een detail.” In het vliegtuig naar huis zegt hij met diepe wallen onder zijn ogen tegen Nos-anchorman Henk Terlingen: „Ik dank God op mijn blote knieën dat het voorbij is, want het was onmenselijk zwaar.”

Onder schot gehouden

Het WK in 1978 laat hij lopen, naar later blijkt omdat zijn gezin korte tijd thuis onder schot wordt gehouden door een indringer. „Ik werd vastgebonden met een geweer op mijn hoofd. Toen is Danny ontsnapt en die is buiten gaan schreeuwen”, blikt hij terug. Cruijff heeft altijd schimmig gedaan over de reden voor zijn gemiste WK – hij noemt dat in de documentaire „waarschijnlijk een inschattingsfout” – met als gevolg dat hij volgens de publieke opinie Nederland voetballand weer eens in de steek heeft gelaten. Hij zegt in zijn elfjarige interlandloopbaan heel vaak af, vanwege blessures en sponsorconflicten of echte smoesjes. Het blijft onbesproken in de documentaire.

Zijn gezin heeft nog tijden slapeloze nachten na de kidnapping. Dochter Susila vertelt dat ze tot haar dertigste met licht aan heeft geslapen. Moe van alle spanningen op en naast het veld neemt haar vader in 1978 afscheid van Barcelona en gaat in zaken, onder andere met een malafide Spaanse varkensfokker. Het levert hem een schuld van 9 miljoen gulden op, reden genoeg om een financieel noodzakelijke sportieve rentree te maken.

Weer ziet Cruijff dat ‘elk nadeel zijn voordeel heb’. „Als ik die fouten niet had gemaakt, zou ik al dat andere niet hebben gedaan”, verwijst hij naar zijn Amerikaanse profavontuur en zijn geslaagde rentree op de Nederlandse voetbalvelden. Susila over haar failliet verklaarde vader: „Je merkte niets aan hem. Hij zong nog steeds Frank Sinatra onder de douche en bakte nog steeds eieren bij het ontbijt.”

Hij helpt als dertiger achtereenvolgens twee keer Ajax en één keer Feyenoord aan de landstitel en de nationale beker. Om daarna succesvol trainer te worden van Ajax en Barcelona. Marco van Basten kan als jonge Ajacied de voetbalfilosofie van zijn toenmalige trainer niet altijd volgen. „Hij kon uren in de ruimte lullen. Dan heeft ie alles gezegd tot je niet meer weet waarmee hij begon. Hij was zo intens met voetbal bezig dat ie er ook slecht van sliep.”

Van Bastens ploeg- en generatiegenoot Frank Rijkaard, ook een bewonderaar, wordt zo suf geluld dat hij besluit Ajax te verlaten. „Hij zat te veel op mijn huid”, zegt hij in de documentaire. Hetzelfde geldt voor Gerald Vanenburg die naar PSV vertrok nadat zijn trainer had gezegd dat iemand met zo’n hoog stemgeluid nooit een leiderstype kon worden.

Het is een typisch Cruijffiaans staaltje van karaktermoord dat onderbelicht blijft in de documentaire. Het vertrek uit Oranjes trainingskamp van de Psv’ers Jan van Beveren en Willy van der Kuijlen wordt vlak voor het WK in 1974 ‘gemonteerd’, en niet in 1975 zoals in werkelijkheid gebeurde. De Psvvedetten zijn Cruijffs dominante houding beu. Hij zoekt steun bij bevriende media om hen kalt te stellen. Hetzelfde probeert hij als trainer met Ajax-voorzitter Ton Harmsen en een paar jaar later met Barcelona-voorzitter Josep Nuñez, maar die krijgt hij niet weggewerkt. Hij moet zelf vertrekken. Zoals Cruijff-adept Wim Jonk verklaart: „Ik moest van Johan iedereen in een pak wantrouwen. Alleen oud-voetballers waren goed genoeg.”

Rancune als drijfveer

Rancune is zijn drijfveer, Cruijff gedijt bij het conflictmodel. Dat hij door zijn vroegere vaderfiguur Rinus Michels in diens hoedanigheid als bestuurslid technische zaken wordt gepasseerd voor het bondscoachschap in 1990, heeft hij hem nooit vergeven. Niet genoemd wordt hoe hij in 1994 met een karrevracht aan eisen zichzelf buitenspel zet voor het WK in Amerika. Zoals ook zijn vijandige relatie met Louis van Gaal onvermeld blijft. We zien wel hoe Barça-fans als teken van protest met witte zakdoekjes zwaaien om hun ongenoegen te uiten over Van Gaals zakelijke speelstijl. En indirect terugverlangen naar diens verre voorganger Cruijff.

Rode draad in de documentaire is zijn revolutionaire manier van voetballen én coachen. Spelplezier staat voorop, balbezit is heilig, buitenspelers noodzakelijk. Vriend en vijand zijn het erover eens dat niemand meer invloed heeft gehad op het moderne voetbal dan Cruijff. De Barcelonezen Pep Guardiola en Xavi Hernández raken niet uitgepraat over hun leermeester. Clubvoorzitter Joan Laporta, afgelopen week weer eens herkozen, komt zakdoekjes tekort, zo geëmotioneerd is hij al pratend over de bijna onsterfelijke Johan Cruijff. En dat voor een bestuurder.

Première Cruijff, 21 maart in de Johan Cruijff Arena. 

Eerste van vier afleveringen, 22 maart op NPO 1.

***

FOTO BERT VERHOEFF/ANEFO/ARCHIVIO NAZIONALE 

Cruijff nel vecchio stadio dell'Ajax, il De Meer, 1971. 

A sinistra, il compagno di reparto Dick van Dijk.

Un giocatore geniale. 

Ma i suoi capricci continuano a passare in secondo piano

Un nuovo documentario mostra Johan Cruijff come giocatore geniale, affettuoso padre di famiglia, analista inimitabile e provocatorio. 

I suoi tipici attacchi alla reputazione altrui vengono trattati meno. 

«Johan mi diceva di diffidare di tutti.»

«Mi stava troppo addosso»

   - Frank Rijkaard, ex calciatore, su Johan Cruijff,

     allora allenatore dell’Ajax 

21 mar 2026 - NRC

AMSTERDAM DOCUMENTARIO JOHAN CRUIJFF 

Jaap Bloembergen

Un eterno ribelle, ma anche un genio incompreso: è così che ricordiamo Johan Cruijff, deceduto dieci anni fa martedì prossimo (il 24 marzo, ndr) a causa di un tumore. Ciò che per lui era logico, non lo era per il comune mortale. Spesso sembrava farlo apposta, per seminare confusione. «Se volessi che capissero, lo spiegherei in modo diverso», è una delle tante citazioni contenute nel documentario tradotto in inglese che sarà proiettato questo sabato alla Johan Cruijff Arena e che da domenica sarà trasmesso in quattro parti dalla NOS.

FOTO ANP - Cruijff in una posa caratteristica 

all'inizio degli anni '70 allo Stadio Olimpico.

Seguiamo l’oracolo di Betondorp fin dalla sua giovinezza – il figlio della donna delle pulizie dello stadio De Meer debutta a diciassette anni nella prima squadra dell’Ajax – fino a poche settimane prima della sua morte, quando sembra aver rinunciato alla sua battaglia contro il cancro. Si lamenta di vedere doppia una pallina da golf. Lo sentiamo lamentarsi mentre prende le medicine, portategli da sua moglie Danny. Riguardo alla morte prematura che si avvicina, Cruijff, che ha solo 68 anni, è realista. «Ho vissuto tre vite in una, fantastico, vero?»

Il figlio Jordi racconta come suo padre abbia condiviso con la sua famiglia la lotta contro la morte. «Ha detto: “Ho buone notizie, hanno scoperto un nuovo tumore e se non lo trovano, non possono nemmeno curarmi”».

Si tratta di registrazioni audio uniche in una produzione che, per chi conosce bene Cruijff, non è poi così sorprendente. «Come non l’avete mai visto prima», recita il teaser altisonante. In realtà, vengono riproposte quasi tutte le immagini e le dichiarazioni già note. Ma per i giovani e/o gli appassionati di calcio stranieri che meno conoscono Cruijff, il geniale giocatore e allenatore, l’affettuoso padre di famiglia, l’inimitabile analista, il provocatore e fomentatore di polemiche, il documentario è una rivelazione.

Un approccio meno originale

Il produttore britannico vincitore di un Oscar, James Gay-Reeves, che in precedenza aveva realizzato film sportivi su Diego Maradona e su Ayrton Senna, ha scelto un approccio meno originale rispetto a quello adottato nel 2004 dal regista di Amsterdam, Ramon Gieling, con il suo splendido En un momento dado. In quel film, cuochi, pescatori e medici catalani spiegano con passione come applicano il calcio totale di Cruijff nel proprio settore di attività. Il titolo fa riferimento alla traduzione letterale di Cruijff di “a un certo punto”, che ha usato per decenni. Così come il suo esercizio “rondo” è entrato nel dizionario spagnolo.

Anche in questo documentario risulta evidente che la popolarità di Cruijff in Catalogna è maggiore che ad Amsterdam e dintorni. Nei Paesi Bassi viene definito “avido di denaro” e “traditore della patria” quando, nel tardo estate del 1973, lascia l'Ajax per il Barcelona. Si sente tradito perché, dopo una votazione segreta (8-7 a favore del suo amico Piet Keizer), ha dovuto cedere la fascia di capitano. Chiama suo suocero e agente Cor Coster, che può preparare il suo contratto milionario. Dopo la sua partenza, l'Ajax va rapidamente in declino.

Non un avido di denaro, ma un salvatore

A Barcellona non è un avido di denaro né un traditore, ma il salvatore: El Salvador. Il club non vince un trofeo da quattordici anni, gioca all’ombra del Real Madrid, il giocattolo del dittatore (Francisco) Franco, odiato in Catalogna. Sotto lo sguardo vigile del Generalissimo in tribuna d'onore, in una sera di febbraio a Madrid il Real viene umiliato per 5-0 da Cruijff e compagni. Pochi giorni prima, alla presenza di Johan, Danny con un parto cesareo ha dato alla luce il loro figlio Jordi. L'allenatore e vicino di casa Rinus Michels, in vista del Clásico, ha insistito per un parto d'urgenza. Johan incontra molta opposizione all'anagrafe quando comunica il nome del neonato, poiché Jordi è il santo patrono della ribelle Catalogna e quindi vietato in Spagna. Per i Cruijff viene fatta un'eccezione, seppur a malincuore.

Per i tifosi è ormai un idolo assoluto. Aiuta il Barcellona a conquistare il titolo nazionale, i socios sono commossi fino alle lacrime. Nell’estate del 1974 è anche la grande stella dei Mondiali in Germania Ovest, ma proprio nella finale contro la squadra di casa delude le aspettative. Fino alla sua morte – anche nella registrazione audio con Danny – ripete in modo inimitabile che il calcio totale degli Oranje non è stato dimenticato proprio grazie alla finale persa. «Non c’è mai stata una squadra che abbia suscitato tanto clamore perdendo la finale.» E: «Avreste potuto vincere, ma questo è un dettaglio». Sull’aereo di ritorno a casa, con profonde occhiaie sotto gli occhi, dice al presentatore della NOS, Henk Terlingen: «Ringrazio Dio in ginocchio che sia finita, perché è stato disumanamente duro».

Tenuto sotto tiro

Si lascia sfuggire i Mondiali del 1978, come si scoprirà in seguito, perché la sua famiglia viene tenuta sotto tiro per un breve periodo a casa da un intruso. «Sono stato legato con un fucile puntato alla testa. Danny poi è riuscita a scappare ed è andata fuori a gridare», ricorda. Cruijff è sempre stato vago sul motivo della sua assenza a quel Mondiale – nel documentario lo definisce «probabilmente un errore di valutazione» – con la conseguenza che, secondo l’opinione pubblica, ha deluso ancora una volta i tifosi neerlandesi. Nella sua carriera di undici anni in nazionale, ha rinunciato molto spesso, a causa di infortuni, conflitti con gli sponsor o semplici scuse. Questo aspetto nel documentario non viene affrontato.

La sua famiglia ha trascorso notti insonni dopo il rapimento. La figlia Susila racconta di aver dormito con la luce accesa fino ai trent’anni. Stanco di tutte le tensioni in campo e fuori, nel 1978 suo padre lascia il Barcellona e si lancia negli affari, tra l'altro con un allevatore di maiali spagnolo disonesto. Questo gli procura un debito di 9 milioni di fiorini, motivo sufficiente per tornare a giocare per necessità finanziarie.

Ancora una volta Cruijff vede che «ogni svantaggio ha il suo vantaggio». «Se non avessi commesso quegli errori, non avrei fatto tutto il resto», afferma riferendosi alla sua avventura da professionista negli Stati Uniti e al suo riuscito ritorno sui campi da calcio neerlandesi. Susila, parlando del padre dichiarato fallito, dice: «Non si notava nulla in lui. Cantava ancora Frank Sinatra sotto la doccia e preparava ancora le uova a colazione».

A trent'anni aiuta per due volte consecutive l'Ajax (1981-82 e 1982-83, ndr) e una volta il Feyenoord (1983-84, ndr) a conquistare il titolo nazionale e la coppa nazionale. Per poi diventare con successo allenatore dell'Ajax e del Barcellona. Marco van Basten, da giovane giocatore dell'Ajax, non sempre riesce a seguire la filosofia calcistica del suo allora allenatore. «Poteva blaterare per ore. A quel punto aveva detto tutto, al punto che non sapevi più da dove avesse iniziato. Era così preso dal calcio che dormiva male.»

Frank Rijkaard, compagno di squadra e coetaneo di Van Basten, anch’egli un suo ammiratore, viene talmente tormentato da decidere di lasciare l’Ajax. «Mi stava troppo addosso», afferma nel documentario. Lo stesso vale per Gerald Vanenburg, che si trasferì al PSV dopo che il suo allenatore gli aveva detto che una persona con una voce così acuta non avrebbe mai potuto diventare un leader.

È un tipico esempio di denigrazione "alla Cruijff" che nel documentario viene poco approfondito. L’abbandono del ritiro oranje da parte dei giocatori del PSV Jan van Beveren e Willy van der Kuijlen viene “montato” poco prima dei Mondiali del 1974, e non nel 1975 come invece avvenne in realtà. Le stelle del PSV sono stanche dell’atteggiamento dominante di Cruijff. Lui cerca sostegno presso i media amici per metterle a tacere. Come allenatore, ci prova con il presidente dell’Ajax, Ton Harmsen, e, qualche anno dopo, con quello del Barcellona, Josep (Lluis) Nuñez, ma non riesce a sbarazzarsene. È lui stesso a doversene andare. Come spiega Wim Jonk, discepolo di Cruijff: «Johan mi diceva di diffidare di tutti. Solo gli ex calciatori erano abbastanza bravi».

Il rancore come motore

Il rancore è la sua motivazione, Cruijff prospera nel modello conflittuale. Non ha mai perdonato al suo ex mentore Rinus Michels, in qualità di membro del consiglio tecnico, di averlo scavalcato per la nomina a commissario tecnico della nazionale nel 1990. Non viene menzionato come nel 1994, con una valanga di richieste, si sia messo da solo fuori gioco per i Mondiali in America. Così come non viene menzionato il suo rapporto ostile con Louis van Gaal. Vediamo però come i tifosi del Barça sventolino fazzoletti bianchi in segno di protesta per esprimere il loro malcontento nei confronti dello stile di gioco pragmatico di van Gaal. E indirettamente rimpiangano il suo lontano predecessore Cruijff.

Il filo conduttore del documentario è il suo modo rivoluzionario di giocare a calcio e di allenare. Il divertimento è al primo posto, il possesso palla è sacro, gli esterni sono indispensabili. Amici e nemici concordano sul fatto che nessuno ha influenzato il calcio moderno più di Cruijff. Gli ex barcellonisti Pep Guardiola e Xavi Hernández non smettono mai di parlare del loro maestro. Il presidente del club, Joan Laporta, rieletto la scorsa settimana, non ha abbastanza fazzoletti, tanto è commosso mentre parla dell’ormai quasi immortale Johan Cruijff. E questo per un dirigente.

Première Cruijff, 21 marzo alla Johan Cruijff Arena. 

Prima di quattro puntate, 22 marzo su NPO 1.