Hoe kan Oranje zich voorbereiden op spelen in extreme hitte?

FOTO ROBIN VAN LONKHUIJSEN/ ANP 

WK VOETBAL - Het Nederlands elftal is dit WK ingedeeld in de regio waar de hitte het hevigst is. Sporten is dan gevaarlijk, prestaties lijden eronder. Wie een goed plan maakt, en lang genoeg de tijd neemt, heeft een groot voordeel op de concurrentie.

Van een hitteberoerte spreken medici alleen als sporters neurologische verschijnselen vertonen zoals zwalken en flauwvallen

Na een paar dagen trainen in de hitte daalt de hartslag bij inspanning. 

Hoeveel een sporter zweet, past zich het laatst aan

8 Jun 2026 - NRC

Joost Pijpker 

AMSTERDAM - Het is alsof zijn longen weigeren om mee te werken. Alsof de lucht te dik is om goed te kunnen ademen. Bruno Martins Indi merkt het meteen, als hij op 29 juni 2014 het veld van Estádio Castelao in de Braziliaanse kuststad Fortaleza oprent. Eén sprintje, en de Oranje-verdediger ligt al op apegapen. De temperatuur op dat moment, even na enen in de middag: net geen veertig graden Celsius.

Martins Indi (dan 22 jaar) weet dat hij daar meer moeite mee heeft dan sommige medespelers. In de hitte moet zijn motor altijd even wennen aan de inspanning van felle sprintjes. En zo heet als op deze zondagmiddag heeft de voetballer van Feyenoord het zelden meegemaakt. De hitte dwingt wereldvoetbalbond FIFA zelfs tot een primeur: de achtste finale wordt het eerste WKduel ooit met tussentijdse drinkpauzes.

Tijd om te wennen heeft Martins Indi niet, in deze ontmoeting tussen Nederland en Mexico. Halsoverkop moet hij het veld in, na negen minuten voetballen, vanwege een blessure bij teamgenoot Nigel de Jong. Voor een warmingup is geen tijd meer, vanaf de eerste minuut moet hij „vol gas”. Martins Indi voelt hoe hij vrijwel direct „in het rood gaat”. Hoe lang het hem kost om van elke inspanning bij te komen.

Nederland wint die middag met 2-1, door een strafschop waarover het in Mexico nadien nog jaren gaat. Na afloop bestempelt aanvoerder Robin van Persie het duel tegenover de aanwezige pers als „een van de zwaarste wedstrijden uit mijn carrière”. Voor Martins Indi gold hetzelfde, zegt hij terugblikkend. „Je neemt het zo’n dag op tegen twéé tegenstanders: Mexico én het weer.”

Tijdens het aankomende wereldkampioenschap in Noord-Amerika dreigt hetzelfde. In bijna alle speelsteden is de kans op extreme hitte de komende weken aanzienlijk. Vooral in de middag, als veel wedstrijden worden gespeeld, omdat ze dan ook in andere werelddelen op gunstige televisiemomenten plaatsvinden. Zo worden in Dallas, de stad waar Oranje zondag zijn eerste groepsduel speelt tegen Japan, de komende dagen temperaturen van rond de 35 graden voorspeld.

Hoe gevaarlijk is dat? Wat doet zulke hitte met een lichaam? En hoe kan Oranje zich ertegen wapenen?

Zwarte vlag

Als Hein Daanen de zware metalen deur opentrekt, golft de hitte meteen naar buiten. De hoogleraar thermofysiologie van de Vrije Universiteit Amsterdam stapt de kleine vierkante ruimte in en kijkt op de thermostaat aan de muur. „Het is hier nu dertig graden, bij een relatieve luchtvochtigheid van 70 procent”, zegt hij. Vergelijkbaar met Miami in de zomer.

In deze klimaatkamer kan Daanen, die al meer dan veertig jaar onderzoek doet naar hitte en het effect daarvan op het menselijk lijf, elk klimaat op aarde nabootsen. Gekleed op Miami is hij niet. De hoogleraar draagt deze frisse voorjaarsdag in februari een overhemd met een gebreide trui erover. Binnen een minuut verschijnen er zweetdruppeltjes op zijn gezicht.

Miami geldt als een van de speelsteden met het hoogste risico op extreme hitte. In de zuidelijke kuststad stijgt de temperatuur op zomerdagen al snel tot een graad of dertig. Toch zegt enkel dat getal lang niet alles, vertelt Daanen. Want er zijn nóg drie factoren die de impact van een omgeving op het lichaam bepalen: de windsnelheid, zonnestraling en luchtvochtigheid. En in geen van de zestien speelsteden is de lucht zo vochtig als in Miami.

Net als veel collega-wetenschappers kijkt Daanen daarom liever naar graadmeters die de vier factoren combineren. De bekendste is de zogeheten Wet Bulb Globe Temperature (WBGT). Die wordt ook uitgedrukt in graden Celsius, wat het getal verwarrend maakt voor het grote publiek.

Vanaf 18 graden WBGT raden wetenschappers al aan sporters te waarschuwen voor de hitte. Vanaf 23 graden geldt een „rode vlag”: het risico op hitteklachten is dan al hoog, en sporters doen er verstandig aan hun tempo aan te passen.

Bij 28 graden geldt een zwarte vlag, en is het verstandig wedstrijden af te gelasten of te verplaatsen naar een koeler moment. Het gevaar van problemen is dan extreem hoog. In een gemiddelde Amerikaanse zomer komen de waarden daar akelig dicht bij in de buurt, blijkt uit twee recent verschenen wetenschappelijke onderzoeken. In Dallas, Houston, Miami en het Mexicaanse Monterrey ligt de WBGT in juni en juli de gehele middag boven de 28 graden. In Atlanta bereikt die temperatuur op een doorsnee zomerdag 27,4 graden, in Kansas City en Philadelphia 26,5 graden. In slechts vier speelsteden blijft die waarde ’s middags onder de 23 graden.

Oranje is ingedeeld in de regio waar de kans op extreme hitte het hevigst is: in de groepsfase speelt het Nederlands elftal in Dallas, Houston en Kansas City. In die eerste twee steden valt het risico mee, omdat de stadions zijn uitgerust met airconditioning. Maar dat geldt niet voor de stadions in Kansas City en Monterrey, waar Oranje bij een eerste plaats in de groep de eerste kruisfinales speelt.

FIFA hanteert andere grenswaarden. Voor de voetbalbond begint code zwart pas vanaf een WBGT van 32 graden, tot ergernis van de wereldwijde spelersvakbond FIFPro. Dat wil overigens niet zeggen dat wedstrijden vanaf die temperatuur – volgens de twee onderzoeken niet ondenkbaar – ook worden afgelast. Het protocol van de FIFA schrijft bij code zwart alleen drinkpauzes van drie minuten voor, halverwege de eerste en tweede helft.

Hitteberoerte

De menselijke motor is betrekkelijk inefficiënt. Bij inspanning gaat 80 procent van alle energie verloren als warmte. Het is dus heel gebruikelijk dat de kerntemperatuur van sporters tijdens een activiteit oploopt, zegt Maria Hopman, hoogleraar fysiologie aan het RadboudUMC Nijmegen. Van onderzoek naar hardlopers weet ze: 39 graden halen de meeste mensen al snel.

Een lichaam reageert onmiddellijk op zo’n temperatuurstijging, zegt ze. „Want alle processen in het menselijk lichaam worden door enzymen gestuurd, en die doen hun werk het beste rond de 37 graden. Dus alles is erop gericht het lichaam op die temperatuur te houden.” Er zijn twee manieren waarop dat kan. De natte en droge warmte-afgifte, noemen wetenschappers dat.

„De eerste gaat via het bloed”, zegt Hopman. „Haarvaten worden wijder, en zo trekt de warmte naar de huid. Je krijgt een rood hoofd en geeft warmte zo direct af aan de buitenlucht. De tweede is door transpiratie: de klieren in de huid produceren zweet, en voor het verdampen van dat vocht is hitte nodig, die wordt onttrokken aan je lichaam.”

Hoe goed dat lukt, is afhankelijk van de omstandigheden. Bij een buitentemperatuur van 12 graden gaat het afgeven van warmte via het bloed sneller dan bij 32 graden. Voor zweten geldt iets soortgelijks, zegt Hopman. „Is de luchtvochtigheid hoog, dan kun je de hitte moeilijker kwijt door transpireren. Het zweet verdampt niet, maar druipt van je af. Je droogt uit, maar koelt niet af.”

Nu hoeft dat niet per se een gevaar te zijn, zegt Hopman. Pas vanaf een lichaamstemperatuur boven de 40 graden kan het problematisch worden, en dan ook alléén als het gepaard gaat met „neurologische verschijnselen, zoals zwalken, flauwvallen, slecht aanspreekbaar zijn”. Dan spreken medici van een „hitteberoerte”, die snel moet worden behandeld. Gebeurt dat niet, dan kan het leiden tot blijvende schade aan organen of hersenen, of in de ergste gevallen tot overlijden.

Maar ook als er geen acuut gevaar dreigt, is het voor teams belangrijk om de hitte serieus te nemen, weet de Nijmeegse hoogleraar. Uit onderzoek van een collega-wetenschapper bleek enkele jaren geleden nog hoe sterk de prestaties van topsporters door hitte kunnen dalen. Specifiek uit het voetbal is bekend dat spelers die hitte slecht kunnen verdragen minder lang en hard lopen. De afgelegde afstand per wedstrijd daalt gemiddeld met 7 procent, het aantal sprintjes met meer dan een kwart.

Natte handdoeken

Voor Bruno Martins Indi begon de voorbereiding op het WK van 2014 al meer dan vier weken voor de eerste wedstrijd. In de tweede helft van mei verzamelde de spelersgroep van het Nederlands elftal zich al op een luxe resort aan de Portugese Algarve. Die locatie was met reden gekozen, zegt de voetballer. Het weer was er vergelijkbaar met wat de spelers aan de overzijde van de Atlantische Oceaan stond te wachten.

Zo’n periode van acclimatisatie is, voor een elftal dat uit is op topprestaties, volgens hoogleraar Hein Daanen bijna een vereiste. Het menselijk lichaam is goed in staat zich aan te passen aan de hitte, maar daarvoor is dan wel een goed plan nodig, en voldoende tijd. Ideaal is minstens veertien dagen, zegt Daanen, die de bondsarts van het Nederlands elftal in aanloop naar dit WK adviseerde over de hitte-aanpak. De staf van Oranje heeft naar hem geluisterd, want het team vertrekt, via een tussenstop van een paar dagen in New York, volgende week dinsdag naar het basiskamp in Kansas City. Daar speelt Oranje ruim twee weken later op vrijdag 26 juni het derde groepsduel tegen Tunesië. De eerste twee wedstrijden speelt Nederland in de gekoelde stadions van Dallas en Houston.

Daanen pakt er een grafiek bij, uit eigen werk. Daarop is te zien dat het hart zich het snelste aanpast. Na een paar dagen trainen in de hitte daalt de hartslag bij inspanning. Dit komt mede doordat het lichaam er beter in slaagt vocht vast te houden, waardoor de huid beter doorbloed is en de voorraad om uit te zweten groter. Wat zich het laatst aanpast, is hoevéél een sporter daadwerkelijk zweet, omdat het enkele dagen duurt voordat de zweetklieren op stoom komen. Pas na twaalf dagen is die aanpassing volledig.

Toch is niet elke locatie even geschikt om zo’n traject te doorlopen, weet Daanen. „Je wil aan de ene kant dat de temperatuur hoog genoeg is, zodat de acclimatisatie optimaal verloopt, maar ook weer niet zo hoog dat je nauwelijks kunt trainen.” Zonder inspanning verloopt het proces namelijk minder snel. Mede daarom vielen Dallas en Miami als uitvalsbasis voor het Nederlands elftal af, en bleek het centraal gelegen Kansas City volgens Daanen ideaal.

Minstens zo belangrijk, zegt Hopman, is een goed plan rondom de inname van vocht. Want al bij 2 procent gewichtsverlies door zweten worden de prestaties minder. Maar hoeveel iemand moet drinken om goed gehydrateerd te blijven, is heel persoonlijk, weet ze uit de hardloopsport. Oranje zou er volgens haar daarom goed aan doen om vooraf al in kaart te brengen hoeveel vocht elke voetballer bij inspanning verliest. Daarom heeft de KNVB ook een voedingsdeskundige ingeschakeld voor advies.

Tot slot is koeling cruciaal. In 2014 werden volgens oud-international Martins Indi in rustpauzes koelvesten ingezet en liepen spelers de hele tijd met een natte handdoek rond hoofd en nek. „Maar die werd natuurlijk ook snel warm.” Toch is het zaak dat koelen niet te overdrijven, zegt Daanen. „Bij duurinspanningen is voorkoelen tegenwoordig bijna standaard: je hebt dan een lage kerntemperatuur en kunt langer presteren. Maar een teamsport is vaak een combinatie van duurinspanning en sprinten.” En sprinten met koude spieren is dan weer niet ideaal.

De hitte serieus nemen loont dus, zegt Daanen. „Maar ook al ben je nog zo goed geacclimatiseerd, een prestatieverlies in de hitte houd je altijd.”