De Oost-duitse clubs kenden de nieuwe spelregels niet

FOTO IMAGO / ANP

Het team van de DDR voor de groepswedstrijd 

tegen West-duitslan, tijdens het WK in 1974 (1-0).

Na de Wende moesten voormalige Oost-duitse clubs integreren in het westerse voetbal. Dat lukte nauwelijks. Journalist Mathias Liebing schreef er een boek over. „De DDR was de schurk die verslagen was.”

"Er kwam een heel nieuwe vijver 

om in te vissen: het oosten"

   - Mathias Liebing Auteur Plattgemacht

14 Mar 2026 - NRC

Juliët Boogaard JOURNALIST EN SCHRIJVER

Een woensdagavond in november 1989. De 9-jarige Mathias Liebing zit alleen voor de televisie en kijkt naar het kwalificatieduel tussen de Duitse Democratische Republiek (DDR) en Oostenrijk. Normaal gesproken zitten ze met z’n allen voor de buis, maar veel aandacht is er niet meer voor de laatste wedstrijd van het Ddr-elftal: zes dagen eerder is de Berlijnse Muur gevallen.

Wie wél met evenveel interesse als de jonge voetbalfan kijkt, is Reiner Calmund, directeur van Bayer Leverkusen. Op deze avond begint hij met het werven van Oost-duitse spelers. Het leidt de leegloop van het Oost-duitse voetbal in. In die eerste jaren vertrekken zeker 150 voetballers naar clubs in het westen. Van de clubs uit het oosten blijft weinig over.

Bijna vier decennia later publiceert Liebing een boek over de teloorgang van de Oost-duitse voetbalclubs na de Duitse hereniging. Plattgemacht kwam begin deze maand uit. Vrij vertaald: platgewalst. Zoals de voormalige DDR moest integreren in een westers, kapitalistisch systeem, moest ook het Oost-duitse voetbal dat. Maar terwijl door de regering een zogenoemde Aufbau Ost werd opgetuigd (economische maatregelen om het voormalige oosten te ondersteunen) moesten de voetbalclubs hun weg in het voor hen nieuwe Duitsland zelf zien te vinden. Dat lukte nauwelijks. En de Duitse voetbalbond DFB liet het gebeuren, schrijft Liebing, die zelf opgroeide in het toenmalige Oost-duitse district Halle.

Waarom bekommerde niemand zich om de Oost-duitse clubs?

„De DDR was de schurk die verslagen was. De winnaar, West-duitsland, maakte de regels en de verliezers moesten zich aanpassen. In de Bundesliga spelen achttien teams. Voor dat ene seizoen werd dat uitgebreid naar twintig, zodat de top twee uit de DDR mee kon doen. Dat was het. Een seizoen later werden het er weer achttien. Er was veel wantrouwen vanuit het westen. De algemene opvatting was dat iedereen in het oosten banden had met de communistische Ddr-regeringspartij SED en dat iedereen voor de Stasi werkte. Terwijl het regime was gevallen, bleef dat imago kleven.”

Dat eerste seizoen kregen FC Hansa Rostock en Dynamo Dresden – destijds grote clubs – een plek in de Bundesliga. Nu speelt Hansa Rostock in de derde divisie en bungelt Dynamo Dresden onder aan de tweede divisie. Union Berlin is de enige club met Ddr-wortels in de Bundesliga. Andere grote clubs van toen, zoals Stahl Brandenburg, Hallescher FC en FC Carl Zeiss Jena spelen in de regionale vierde divisie of zelfs lager.

Op de avond dat de muur viel was het Ddr-elftal op trainingskamp in Leipzig, in aanloop naar het kwalificatieduel tegen Oostenrijk. Op de televisie in het hotel volgden de voetballers de ontwikkelingen in Berlijn. Ondertussen hielden staf en beveiligers de uitgangen van het hotel in de gaten, opdat de spelers zich niet massaal vrij waanden en nog voor de wedstrijd naar het westen uitweken.

Schaars geklede vrouwen konden de verleiding die Leverkusendirecteur Calmund bood niet overtreffen.

„De Ddr-voetbalbond haalde allerlei potsierlijke trucs uit, zoals een modeshow van vrouwen in lingerie om de spelers af te leiden. Maar die waren vooral bezig met de vraag: kunnen we straks in de Bundesliga spelen? Die vraag hield managers in het westen ook bezig. Veel West-duitse voetballers vertrokken destijds naar Italië, dus hadden de clubs nieuw talent nodig. Nu kwam er een heel nieuwe vijver om in te vissen: het oosten. Reiner Calmund was er als eerste bij. Hij kon zelf niet onopvallend naar het stadion, dus stuurde hij een van zijn jeugdtrainers. Calmund deed alsof dat een fotograaf was en regelde een persaccreditatie. Zo kon de jeugdtrainer vermomd als fotograaf in de dug-out komen. Hij benaderde de beste spelers met de boodschap dat Bayer Leverkusen geïnteresseerd was. Het seizoen daarop speelden Ddr-sterspelers Andreas Thom en Ulf Kirsten voor Leverkusen.”

Wat was de rol van managers als Calmund in de ondergang van Oostduitse clubs?

„Calmund was geen slechterik. Hij vond het belangrijk dat goed voor de spelers en hun families werd gezorgd, regelde bijvoorbeeld woningen en banen. Maar het oosten kende de regels van het spel nog niet. Bovendien waren er óók slechteriken. Zakenlieden uit het westen zonder hart voor voetbal die kansen zagen in het oosten. Dat overkwam Dynamo Dresden. Die club had misschien wel de grootste potentie succes te behalen in de Bundesliga, maar ging in de jaren negentig ten onder aan financieel mismanagement door voormalig bokspromotor in het westen Rolf-jürgen Otto.” Die zou uiteindelijk in de gevangenis belanden voor fraude.”

Wanneer en hoe had voetbalbond DFB moeten ingrijpen, volgens u?

„Toen bleek dat vrijwel alle succesvolle clubs uit de DDR leegliepen in wat ik de uitverkoop van het Oost-duitse voetbal noem. Ook jeugdteams.

„De strijd om spelers met clubs in het westen was bij voorbaat kansloos. De DFB had zich kunnen inzetten voor kennisoverdracht om een gelijker speelveld te creëren. Maar niemand interesseerde zich voor het oosten. Dat was triest voor de clubs, voor de spelers die achterbleven en natuurlijk voor de fans. Clubs uit het westen, zoals Bayer Leverkusen en VFB Stuttgart, behaalden ondertussen grote sportieve successen dankzij spelers uit het oosten.”

U noemt de generatie voetballers uit de jaren rond de hereniging de ‘gouden generatie’.

„Ja. Deze spelers hadden het Oostduitse voetbal naar een hoger niveau kunnen tillen. Maar de val van de Muur kwam een paar jaar te vroeg en zo ging die generatie verloren aan het westen. De hereniging zorgde voor grote problemen in het oosten. De bestuurders en coaches van de clubs deden dat doorgaans náást hun werk bij het staatsbedrijf waarvan de club was. Dat betekende dat zij hun voornaamste inkomen verloren, want die bedrijven werden gesloten. Ze moesten op zoek naar nieuw werk – of vonden dat weliswaar, maar zonder ruimte voor het coachen van een voetbalteam.

„Bovendien hadden mensen in de voormalige DDR wel iets anders aan hun hoofd dan voetbal. Omdat ze hun baan verloren, of omdat ze geld spaarden voor wat eerst niet mogelijk was: een tripje naar het westen, een eigen auto. Dat betekende dat clubs weinig kaarten meer verkochten voor wedstrijden. De vaak toch al vervallen stadions verloederden en de tribunes bleven leeg. Vergis je niet: vóór de val van de Muur waren er soms zelfs meer mensen dan stoelen in de stadions.

„Frank Engel was in de jaren negentig trainer van FC Magdeburg. De financiële situatie was dermate dramatisch dat hij in de scheidsrechterskamer van het stadion moest slapen. Hoe anders was de situatie voor clubs die al jaren in de Bundesliga speelden.

„Toch zijn er ook succesverhalen, zoals Energie Cottbus. Die club had slim leiderschap en goede connecties met Oost-europa. In 2000 schopte Energie Cottbus het tot de Bundesliga – eenmaal zelfs zonder een enkele Duitse speler in het veld. Omdat de Duitsers uit het oosten nu uitkwamen in het westen, rekruteerde Cottbus goedkope spelers uit voormalig Joegoslavië, Roemenië, Polen. Uiteindelijk was het niet genoeg om de grote problemen in een industriestad als Cottbus, waar veel banen verloren gingen, het hoofd te bieden en degradeerde de club meermaals. Maar het laat zien: met goede ideeën en strategieën, met een verhaal, is succes ook voor clubs uit het oosten mogelijk.”

Zoals Union Berlin?

„Absoluut. Na jaren malaise [de club zakte af naar de vijfde divisie] speelt Union nu weer in de Bundesliga. De club werd van faillissement gered door fans die financieel bijdroegen, acties opzetten en meebouwden aan het stadion. Union werd opgebouwd door solidariteit en houdt daarmee de Oost-duitse waarden in ere. Ook in het spel, overigens: dat is nog net zo fysiek als in de DDR.

„Union is de Berghain van het voetbal”, zegt Liebing met een verwijzing naar de technoclub in Berlijn: „rauw en authentiek. Coaches en specialisten kunnen overal vandaan komen, maar bestuurders die beslissingen maken over de toekomst van de club komen uit Köpenick [een wijk in het oosten van Berlijn]. De mediawoordvoerder is tegelijkertijd stadionspeaker. De president zit al vijfentwintig jaar op zijn plek. Ik ben niet van de ‘Ostalgie’ [nostalgie naar het leven in de DDR], maar wel voor behoud van erfgoed. Dat doet Union.”

Tegenhanger RB Leipzig, de enige andere club uit het oosten in de Bundesliga, heeft die geschiedenis niet. De club werd in 2009 opgericht door sponsor Red Bull. Is dat succesvolle aanpassing of verloochening van Oost-duitse voetbalidealen?

„Allebei. RB Leipzig is gemaakt van marketing en geld. In de beginjaren werd de club niet direct omarmd. Maar: het was de enige kans voor mensen uit die regio om voetbal op dit niveau te kunnen aanschouwen. Nu zit het stadion bijna altijd vol en komen mensen uit het hele land kijken. In die zin was RB Leipzig een cadeau voor voetbalfans in het oosten, ook al is het vanwege Red Bull-geld. Het mooie is: clubs als BSG Chemie Leipzig en Lok Leipzig spelen in de Regionalliga Nordost en hebben ook iedere wedstrijd vijfduizend toeschouwers – je wilt niet weten hoeveel kabaal die maken. Je hebt in Saksen dus de keus tussen het rode loper-voetbal van RB Leipzig en voetbal met een verhaal in een lagere divisie.”

Is het erfgoed van het Ddr-voetbal in de Regionalliga Nordost toch behouden?

„In zekere zin wel, daar spelen de meeste overgebleven clubs. Het is mooi dat er een divisie is waarin die clubs voortbestaan, maar het jammere is dat ze met één been in het amateurvoetbal staan. Veel clubs vieren dit jaar hun zestigste verjaardag. Ze zullen nooit meer zo groot worden als vroeger, toen clubs als Stahl Brandenburg en Dynamo Dresden in de Europa Cup I en II meededen. Maar door voort te borduren op hun geschiedenis – de fanbase! – is een weg terug naar de top mogelijk.”

In uw voorwoord benadrukt u het belang van het perspectief van de Ossi, de Oost-duitser, in dit verhaal.

„De verhalen van deze clubs zijn nauwelijks verteld, want de winnaars schrijven de geschiedenis. Maar clubs als Bayer Leverkusen hebben hun recente geschiedenis te danken aan deze gebeurtenissen. Ralf Minge [voormalig voetballer van Dynamo Dresden] was de tactische man achter het Champions League-succes van Leverkusen in 2002. Maar niemand had het over deze voetballegende uit Dresden. Deze geschiedenis heeft het Duitse voetbal van vandaag gevormd. Dat mogen we niet vergeten.”