Na 250 jaar staat het voortbestaan van de Amerikaanse democratie meer dan ooit op het spel

Het idee van een nieuwe burgeroorlog, de eerste sinds 1865, is allang niet meer denkbeeldig

4 Jul 2026 - NRC

Het waren vooruitstrevende geesten, de schrijvers van de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, die exact 250 jaar geleden de oprichting van de Verenigde Staten betekende. Kinderen van de Verlichting, die het belang van individuele vrijheid, autonomie en gelijkheid erkenden. Maar de schrijvers, onder wie Thomas Jefferson, Benjamin Franklin en John Adams, waren vanuit het perspectief van de 21ste eeuw ook kinderen van hun tijd, die niet in staat waren de hooggestemde idealen van hun tekst toe te passen op hun dagelijks leven. Kijk bijvoorbeeld naar hun visie op slavernij, waar de meeste founding fathers uitbundig aan meededen. Toch schreven ze: „Wij beschouwen deze waarheden als vanzelfsprekend: dat alle mensen als gelijken worden geschapen, dat zij van hun Schepper onvervreemdbare rechten hebben gekregen, en dat zich daaronder bevinden: leven, vrijheid en het nastreven van geluk.”

De Verenigde Staten zijn altijd een ambigu project geweest, het ambigue zat er al vanaf het begin in. Vandaag is daar in de kern niets aan veranderd. Het is het land van hooggestemde idealen, optimisme en hoop. Maar evengoed het land van verraad, pessimisme en cynisme. Tegenover al het goeds dat de VS de wereld hebben gebracht, staat ook immens veel negatiefs. En dat maakt het land verheerlijken, of alleen verwerpen, zo nutteloos.

De founding fathers braken, op basis van idealisme, frustratie en een schuivend machtsevenwicht, met het oude idee dat een bevolking er is voor de heerser, en niet andersom. Beïnvloed door een filosoof als John Locke geloofden ze in volkssoevereiniteit, niet in een van boven opgelegd gezag. In de Amerikaanse Grondwet, geratificeerd in 1788, zijn individuele vrijheden vastgelegd die de kern zijn geworden van de Amerikaanse kijk op democratie, zoals het recht op vrije meningsuiting en het recht om wapens te dragen. De macht van de federale overheid is in de Grondwet beperkt.

De vrijheid voor het individu is een kernwaarde van de Amerikaanse gedachte gebleven. En die vrijheid is in 250 jaar een succesvol exportproduct gebleken. De Europese democratieën zijn er bijvoorbeeld sterk door beïnvloed, al blijft de Europese kijk op de overheid doorgaans (en gelukkig) anders.

Helaas zijn de kernwaarden van de VS allang niet meer vanzelfsprekend. De zorgvuldig ingebouwde checks and balances in het Amerikaanse staatsrecht, zoals de scheiding der machten, hebben niet kunnen voorkomen dat de democratie onder zware druk staat. Dit gaat verder dan alleen het presidentschap van Donald Trump. Het land is diep verdeeld geraakt, en het idee van een nieuwe burgeroorlog, de eerste sinds 1865, is allang niet meer denkbeeldig. De Republikeinse Partij is zwaar geradicaliseerd, het tweepartijenstelsel heeft het land politiek verlamd, en politiek geweld is een factor geworden. De Capitoolbestorming van 6 januari 2021 is het symbolische dieptepunt van deze neerwaartse spiraal. Er is, simpelweg, geen gedeeld verhaal meer.

De relatie tussen de VS en de traditionele Europese bondgenoten is ook in de moeilijkste fase sinds zeker een eeuw. Eenzijdig wordt het bondgenootschap gesaboteerd, gefrustreerd en kapotgemaakt. De Amerikaanse regering lijkt geen belang meer te zien in het oude continent, en maakt daar een kapitale fout mee. De NAVO alleen al is een wijdvertakte veiligheidsgarantie. Natuurlijk is het zaak dat de relatie met de VS in het post-trumptijdperk snel verbetert. Maar Europese landen moeten zich niet blindstaren op één man. De betrekkingen met de Amerikanen zijn fundamenteel veranderd, wie er straks ook in het Witte Huis zit. Daar zal Europa zich op moeten instellen. Europa kan nog hopen op een werkbaar bondgenootschap, maar is een goede vriend allang kwijt.

‘De boog van het morele universum is lang, maar buigt naar gerechtigheid’, zei, onder meer, Martin Luther King. Maar het is op veel momenten moeilijk dit optimisme te bewaren. Het Amerikaanse racisme zit diep, het kapitalisme heeft veel ellende gebracht, het politieke systeem heeft een disfunctionele democratie voortgebracht. Na 250 jaar staat het voortbestaan van de ideeën van de Founding Fathers op het spel. Ook het idee dat de Verenigde Staten een baken van hoop en licht in de wereld kunnen zijn, is moeilijk meer voor te stellen. In het verleden hebben de VS zich vaak teruggetrokken uit de wereld, en ook dat is nu weer bezig. Hoe vaak de VS de wereld ook hebben verraden, de realiteit is dat een wereld zónder de VS nog donkerder en dreigender is. De wereld heeft een functionerend democratisch Amerika nodig. Maar Amerikanen hebben dat in de eerste plaats zelf ook. Het is pijnlijk dat het voorbestaan van de Amerikaanse democratie meer dan ooit op het spel staat.

Founding father Benjamin Franklin kreeg volgens de overlevering ooit de vraag van burgers wat voor staatsvorm ze hadden bedacht voor de pas opgerichte natie. Zijn antwoord: ‘Een republiek, als jullie die kunnen behouden.’ Het is alsof hij Trump al in gedachten had.